Hãy hình dung: bạn đang ăn cơm với mẹ, mẹ tự nhiên buông đũa, miệng méo sang một bên, gọi mà nói không rõ. Hoặc bạn nghe điện thoại, đầu dây bên kia bố nói líu nhíu rồi im bặt.

Trong khoảnh khắc đó, điều bạn làm — và không làm — trong vài phút đầu có thể thay đổi cả phần đời còn lại của bố mẹ. Không phải bác sĩ, không phải bệnh viện. Là bạn, người đang ở đó.

Tin tốt là bạn không cần biết nhiều. Bạn chỉ cần nhớ đúng một danh sách ngắn: việc PHẢI làm, và việc TUYỆT ĐỐI tránh. Bài này là danh sách đó.

Nguyên tắc số 1: Phút vàng thuộc về người tại chỗ

Nhiều người con nghĩ “gọi 115 là xong việc của mình”. Không hẳn. Từ lúc gọi đến lúc xe tới, rồi tới lúc vào viện, là một khoảng thời gian mà bạn là người duy nhất ở bên bố mẹ. Cách bạn xử trí trong khoảng đó ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả.

Vì sao gấp đến vậy? Vì với đột quỵ do tắc mạch, mỗi phút động mạch còn nghẽn, ước tính khoảng 1,9 triệu tế bào thần kinh có thể chết đi.³ Và người vào viện trong giờ đầu có cơ hội được dùng thuốc làm tan cục máu đông cao gấp đôi so với người đến muộn.² Đó là lý do người ta gọi khoảng thời gian này là “giờ vàng”.

✅ 4 việc PHẢI làm ngay

1. Gọi 115 ngay lập tức — đây là việc đầu tiên, không trì hoãn. Nói rõ: “Nghi ngờ đột quỵ”, mô tả triệu chứng, địa chỉ. Xe cấp cứu có thể báo trước cho bệnh viện để chuẩn bị — điều bạn không làm được nếu tự chở đi.⁴ Nếu ở nơi xe cấp cứu khó tới, hãy sắp xếp phương tiện nhanh nhất, nhưng gọi 115 trước để được hướng dẫn.

2. Ghi lại chính xác giờ bắt đầu có triệu chứng. Đây là thông tin bác sĩ cần nhất, vì nó quyết định bố mẹ còn nằm trong cửa sổ điều trị hay không. Nếu bố mẹ ngủ dậy đã có triệu chứng, ghi lại giờ cuối cùng thấy bố mẹ còn bình thường.

3. Đặt bố mẹ nằm nghiêng an toàn, đầu hơi cao. Nếu bố mẹ còn tỉnh, cho nằm nghiêng về một bên, đầu kê hơi cao. Nếu lơ mơ hoặc nôn, tư thế nằm nghiêng giúp tránh sặc. Nới lỏng cổ áo, thắt lưng cho dễ thở.

4. Ở bên, trấn an, và quan sát. Giữ bố mẹ bình tĩnh, nói chuyện nhẹ nhàng. Theo dõi xem còn thở, còn phản ứng không. Nếu bố mẹ ngừng thở, ngừng phản ứng và bạn biết hồi sức tim phổi (CPR), hãy thực hiện theo hướng dẫn của tổng đài 115.

⛔ 4 việc TUYỆT ĐỐI tránh

Đây là phần nhiều người làm sai vì thương và cuống:

1. Đừng cho bố mẹ ăn hoặc uống bất cứ thứ gì — kể cả nước, kể cả thuốc.¹ Đột quỵ có thể làm liệt cơ nuốt, khiến bố mẹ sặc vào phổi, nguy hiểm thêm.

2. Đừng tự cho uống thuốc “an cung”, thuốc hạ huyết áp, hay bất kỳ thuốc nào khi chưa có chỉ định. Không có loại thuốc nào bạn cho uống ở nhà giúp cắt cơn đột quỵ, và một số còn gây hại.

3. Đừng cạo gió, chích máu đầu ngón tay, hay các mẹo dân gian. Chúng không cứu được não mà chỉ làm mất thời gian vàng.

4. Đừng “để bố mẹ nằm nghỉ xem có đỡ không”. Đây là sai lầm chết người phổ biến nhất. Triệu chứng đột quỵ không phải thứ để chờ tự khỏi.

Nếu bạn ở xa và nghe qua điện thoại?

Tình huống của rất nhiều người con. Hãy bình tĩnh và làm ba việc song song: hướng dẫn người bên cạnh bố mẹ (hàng xóm, người giúp việc) gọi 115; yêu cầu họ kiểm tra nhanh mặt – tay – lời nói và mô tả cho bạn; giữ máy, trấn an, và ghi giờ. Đây chính là lúc bạn thấy giá trị của việc chuẩn bị trước — dạy sẵn người ở cùng bố mẹ, dán số cấp cứu, có một tấm thẻ hành động sẵn.

🚩 Cờ đỏ — gọi 115 và không chần chừ

• Méo mặt, yếu một bên, nói đớ, mất thăng bằng, mờ mắt đột ngột — dù chỉ một dấu hiệu.
• Lơ mơ, gọi không phản ứng, co giật, nôn ói nhiều.
• Ngừng thở — bắt đầu CPR theo hướng dẫn tổng đài nếu bạn được hướng dẫn.

Xem thêm cách nhận biết sớm ở bài dấu hiệu đột quỵ và quy tắc FAST, và vì sao thời gian quan trọng đến vậy ở bài giờ vàng cấp cứu đột quỵ.

Câu hỏi thường gặp

Tự chở bố mẹ đi viện có nhanh hơn chờ 115 không? Không nên, trừ khi xe cấp cứu thực sự không thể tới. Xe 115 có thể sơ cứu trên đường và báo trước cho bệnh viện chuẩn bị, giúp bố mẹ được xử trí ngay khi tới.⁴

Bố mẹ bảo “đỡ rồi, không sao đâu” thì có nên thôi không? Không. Kể cả khi triệu chứng giảm, vẫn phải đưa đi khám — đó có thể là tai biến nhẹ báo trước cơn lớn (xem dấu hiệu tai biến nhẹ).

Sau khi qua cơn cấp cứu thì sao? Chặng đường thật sự dài là phục hồi, và nó bắt đầu sớm hơn bạn nghĩ. Xem phục hồi chức năng sau đột quỵ tại nhà.

Đọc thêm

• Dấu hiệu đột quỵ và quy tắc FAST
• Vì sao “giờ vàng” quyết định
• Phục hồi chức năng sau đột quỵ tại nhà

---

🎁 Tải miễn phí: Cẩm nang “Phút Vàng Của Bố Mẹ”

Toàn bộ danh sách “phải làm / tuyệt đối tránh” này, cùng thẻ hành động in dán tủ lạnh cho cả nhà, nằm trong cẩm nang 20 trang do bác sĩ thật biên soạn. Để lần tới nếu có chuyện, cả nhà bạn phản ứng đúng trong 60 giây đầu.

👉 Nhận cẩm nang miễn phí tại đây

---

Về tác giả

Bác sĩ Nguyễn Minh Tú — bác sĩ phục hồi chức năng (PHCN), chuyên cơ xương khớp và chấn thương thể thao, 6 năm kinh nghiệm lâm sàng. Nhà sáng lập Công ty Cổ phần BST Rehab Solutions (Gò Vấp, TP.HCM), đồng hành phục hồi cho hàng nghìn ca theo mô hình theo dõi – chỉnh bài tập liên tục, kể cả từ xa.

Nội dung sơ cứu đột quỵ trong bài được biên soạn theo hướng dẫn của các tổ chức y khoa quốc tế (xem Tài liệu tham khảo), không thay thế hướng dẫn của nhân viên cấp cứu 115.

Miễn trừ

Nội dung mang tính tham khảo, giáo dục, không thay thế cấp cứu y tế chuyên nghiệp. Khi nghi ngờ đột quỵ, gọi 115 ngay và làm theo hướng dẫn của tổng đài.

Tài liệu tham khảo