Trong công việc phục hồi chức năng, tôi gặp rất nhiều cô chú lớn tuổi mang theo cả một túi thuốc. Thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường, thuốc khớp, rồi đủ loại thực phẩm chức năng mua theo lời mách. Nhìn cái túi ấy, tôi luôn tự hỏi: liệu các cô chú có thật sự biết mình đang uống gì, uống lúc nào, và uống bao lâu không?

Đó cũng chính là câu hỏi mà Thầy thuốc Lê Minh Tuấn — người được cộng đồng biết đến với cái tên thân thương “Tuấn Thầy Thuốc” — dành cả sự nghiệp để trả lời. Tôi muốn giới thiệu anh với bạn đọc, không phải để quảng cáo cho ai, mà vì cách anh nói về sức khỏe người cao tuổi rất đáng để mỗi gia đình lắng nghe.

Người mang kiến thức y dược trở về “ngôn ngữ đời thường”

Anh Lê Minh Tuấn là Thạc sĩ Dược học, tốt nghiệp Đại học Dược Hà Nội, với hơn 20 năm gắn bó trong lĩnh vực y dược và chăm sóc sức khỏe. Anh không nhận mình là bác sĩ — anh là dược sĩ, và anh rất rạch ròi về điều đó.

Công việc của anh hiện xoay quanh hai mảng. Một là nghiên cứu, phát triển sản phẩm cho các chủ doanh nghiệp trong ngành sức khỏe. Hai — và đây là phần tôi quý nhất — là trực tiếp tư vấn chăm sóc sức khỏe ban đầu cho các cô chú anh chị trung niên và cao tuổi, đặc biệt là hướng dẫn sử dụng thuốc và thực phẩm chức năng một cách đúng, an toàn và hiệu quả.

Khi được hỏi anh muốn mọi người nhớ đến mình như thế nào, câu trả lời của anh rất giản dị: anh muốn được nhớ đến như người biết mang những kiến thức y khoa vốn khô khan, hàn lâm trở nên đời thường, dễ hiểu, dễ nhớ và dễ áp dụng. Với một tệp khách hàng phần lớn là người lớn tuổi, đó không chỉ là phong cách — đó là điều kiện để lời khuyên thật sự đi vào cuộc sống.

Ca bệnh anh nhớ mãi: cụ bà 90 tuổi và 20 năm táo bón

Có một câu chuyện anh Tuấn kể khiến tôi nhớ mãi.

Một cụ bà khoảng 90 tuổi, mang nhiều bệnh nền cùng lúc: tiểu đường, huyết áp, và cả Parkinson. Nhưng thứ hành hạ cụ dai dẳng nhất suốt gần 20 năm lại là chứng táo bón. Cụ đã đi khám nhiều nơi, dùng qua rất nhiều sản phẩm, mà vấn đề vẫn không được giải quyết. Cuộc sống vì thế rất khó chịu, và nó còn kéo theo, làm nặng thêm các bệnh nền khác.

Khi anh Tuấn tiếp nhận, hệ tiêu hóa của cụ gần như đã suy yếu nhiều. Anh không vội kê thêm sản phẩm. Anh hướng dẫn cụ điều chỉnh lại cách ăn uống, hướng dẫn massage hỗ trợ nhu động ruột, rồi mới phối hợp thêm sản phẩm một cách có cơ chế rõ ràng. Sau khoảng ba tháng kiên trì, hệ tiêu hóa của cụ dần khỏe lại, và cụ có thể đi vệ sinh một cách dễ dàng — điều tưởng như đơn giản mà suốt hai thập kỷ cụ không có được.

Tất nhiên, anh cũng thành thật rằng ở tuổi đó, hệ tiêu hóa đã kém nên cụ vẫn cần duy trì đều đặn, chứ không phải “chữa một lần là xong”. Điều khiến anh xúc động nhất là câu nói của cụ: “Ước gì biết điều này sớm hơn.” Và đó cũng là động lực để anh mong nhiều người được tiếp cận kiến thức đúng, sớm hơn.

Sai lầm âm thầm nhất của người cao tuổi khi dùng thuốc

Từ hàng vạn ca tư vấn, anh Tuấn chỉ ra một sai lầm rất phổ biến ở người trung niên và cao tuổi: khi mang nhiều bệnh nền, các cô chú phải dùng nhiều thuốc và nhiều sản phẩm cùng lúc, nhưng lại rất lúng túng — không biết phối hợp ra sao, uống vào thời điểm nào, và uống trong bao lâu.

Nguy hiểm hơn, anh quan sát thấy nhiều người tự ý dùng sai liều hoặc tự ngừng thuốc mà không tham khảo ý kiến bác sĩ, dược sĩ. Đây là điều đáng lo, bởi trong y khoa, việc một người lớn tuổi dùng đồng thời nhiều loại thuốc là một vấn đề đã được cảnh báo rõ. Y văn quốc tế gọi hiện tượng dùng từ 5 loại thuốc trở lên là polypharmacy, và nó làm tăng nguy cơ tác dụng phụ, tương tác thuốc, lú lẫn và té ngã ở người già.1 Chính vì vậy, giới chuyên môn khuyến cáo nên rà soát lại toàn bộ danh mục thuốc mỗi khi có thay đổi, thay vì cứ chồng thêm thuốc mới lên thuốc cũ.2

Nói cách khác, vấn đề của người cao tuổi thường không phải là “uống chưa đủ thuốc”, mà là uống chưa đúng cách. Và khoảng trống đó cần một người có chuyên môn dược đứng ra hướng dẫn, đúng như vai trò anh Tuấn đang làm.

Lời khuyên: một nửa sức khỏe nằm ngoài viên thuốc

Vậy nếu chỉ được nhắn một điều tới cộng đồng của mình, anh Tuấn sẽ nói gì?

Anh nhấn mạnh hai vế. Vế thứ nhất: với những thuốc mà bác sĩ đã thăm khám và kê đơn cho bệnh nền, các cô chú phải tuân thủ, không tự ý bỏ. Vế thứ hai, và anh coi là quan trọng không kém: lối sống và chế độ ăn uống. Ở tuổi mà cơ thể đã yếu đi, việc quan tâm đến ăn uống và sinh hoạt điều độ chính là thứ giúp quá trình dùng thuốc phát huy hiệu quả và giúp sức khỏe tốt lên. Câu chuyện cụ bà 90 tuổi ở trên là minh chứng: chính điều chỉnh ăn uống và massage — chứ không phải thêm một loại thuốc nữa — mới là bước ngoặt.

Anh cũng mong cộng đồng của mình ngừng tin vào hai điều. Thứ nhất là những định kiến, mẹo dân gian truyền lại từ xưa mà khoa học hiện đại đã cho thấy không còn đúng — không phải bỏ hết, nhưng cần hiểu rõ và có tư vấn để áp dụng cho đúng. Thứ hai là thói quen tin theo mọi thông tin trên internet. Thời nay thông tin quá nhiều và thật giả lẫn lộn, nên điều các cô chú cần làm là chắt lọc và tìm đúng chuyên gia để hỏi, thay vì làm theo lời đồn.

Câu hỏi thường gặp

Người lớn tuổi đang uống nhiều thuốc thì có nên tự bỏ bớt cho “nhẹ người” không? Không nên tự ý bỏ. Việc giảm hay ngừng thuốc (deprescribing) cần được bác sĩ hoặc dược sĩ rà soát và giám sát, vì mỗi thuốc đang giữ một vai trò với bệnh nền. Hãy mang toàn bộ đơn thuốc đi hỏi chuyên môn thay vì tự quyết định.

Táo bón kéo dài ở người già có phải “chuyện tuổi tác đành chịu” không? Không hẳn. Như trường hợp anh Tuấn chia sẻ, nhiều trường hợp cải thiện rõ khi điều chỉnh ăn uống, vận động, massage và hỗ trợ đúng cách. Nếu táo bón kéo dài, nên đi khám để tìm nguyên nhân thay vì chịu đựng.

Thực phẩm chức năng có thay được thuốc chữa bệnh không? Không. Thực phẩm chức năng chỉ đóng vai trò hỗ trợ. Thuốc điều trị bệnh nền do bác sĩ kê vẫn phải được tuân thủ. Việc phối hợp cần có tư vấn của người có chuyên môn dược.

Đôi nét về Thầy thuốc Lê Minh Tuấn

Thạc sĩ Dược học Lê Minh Tuấn tốt nghiệp Đại học Dược Hà Nội, có hơn 20 năm kinh nghiệm trong ngành y dược. Anh đã đào tạo cho hàng nghìn chủ nhà thuốc, phòng khám và tư vấn cho rất nhiều người bệnh về việc dùng thuốc an toàn, hợp lý; đồng thời là người tâm huyết với dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe cho người trung niên, cao tuổi. Bạn có thể tìm hiểu thêm các chia sẻ của anh tại blog cá nhân: leminhtuan.vn.

Lưu ý: Bài viết mang tính chia sẻ kiến thức và giới thiệu góc nhìn chuyên gia, không thay thế cho tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị y khoa cá nhân. Người bệnh, đặc biệt là người cao tuổi có nhiều bệnh nền, cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi thay đổi thuốc hay chế độ dùng thuốc.

Tài liệu tham khảo

1. Mayo Clinic Press — Polypharmacy in older adults: When too many medications cause harm. https://mcpress.mayoclinic.org/healthy-aging/polypharmacy-in-older-adults-when-too-many-medications-cause-harm/ ↩

2. American Academy of Family Physicians (AAFP) — Polypharmacy: Evaluating Risks and Deprescribing. https://www.aafp.org/afp/2019/0701/p32 ↩