Những ngày gần đây, cụm từ “virus Nipah” liên tục xuất hiện trên mạng xã hội khiến nhiều người không khỏi lo lắng, nhất là khi đọc đến con số “tỷ lệ tử vong có thể lên tới 75%”. Hiện nay trên thế giới chưa có Vaccine chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu và nhiều người sống sót phải chịu di chứng thần kinh nặng nề. Trong bài viết này, chúng ta sẽ làm rõ virus Nipah lây qua đường nào, mức độ nguy hiểm ra sao và các biện pháp phòng tránh cần thiết để bảo vệ sức khỏe cho bạn và gia đình.
Virus Nipah là gì và vì sao được nhắc đến nhiều?
Virus Nipah (Nipah virus – NiV) là một loại virus thuộc nhóm bệnh truyền từ động vật sang người. Nói cách khác, đây không phải virus “tự nhiên xuất hiện giữa cộng đồng” như nhiều người vẫn tưởng, mà nó có ổ chứa tự nhiên.
Ổ chứa tự nhiên quan trọng nhất của Nipah là dơi ăn quả. Dơi có thể mang virus trong cơ thể nhưng không biểu hiện bệnh rõ ràng, sau đó truyền virus sang người hoặc sang các động vật khác thông qua dịch tiết, nước bọt, phân… trong quá trình kiếm ăn.
Nipah không phải là virus mới xuất hiện. Nó được phát hiện từ cuối những năm 1990 (1998–1999). Tuy nhiên, vì có khả năng gây bệnh rất nặng và tỷ lệ tử vong cao, Nipah luôn nằm trong danh sách các tác nhân dịch bệnh được theo dõi sát bởi các tổ chức y tế.
Điều đáng nói là sự nguy hiểm của Nipah không nằm ở việc nó lan cực nhanh, mà nằm ở chỗ khi mắc bệnh, người bệnh có thể diễn tiến nặng và tử vong trong thời gian ngắn.
Virus Nipah lây lan qua đâu?
Để phòng bệnh đúng, bạn cần hiểu: virus Nipah không “bay trong không khí” kiểu khiến người ta chỉ cần đi ngang qua nhau là lây. Nipah có các đường lây khá đặc thù, thường liên quan đến tiếp xúc gần, môi trường và nguồn thực phẩm.
Trên thực tế, Nipah có thể lây qua 3 con đường chính.
1. Dơi
Đây được xem là mắt xích quan trọng nhất trong chuỗi lây nhiễm Nipah.
Dơi ăn quả thường kiếm ăn vào ban đêm. Khi chúng đậu trên cây, cắn dở trái cây hoặc liếm vào bề mặt quả, nước bọt và dịch tiết có thể để lại virus. Nếu con người vô tình ăn phải những quả bị dơi gặm, hoặc dùng những quả đã nhiễm dịch tiết để làm nước ép sống, nguy cơ lây nhiễm sẽ tăng lên.
Một số vụ bùng phát Nipah trước đây cũng được ghi nhận liên quan đến nước ép trái cây tươi. Vấn đề không nằm ở trái cây “tươi hay không”, mà ở việc nó không được xử lý an toàn, không đun nấu, không kiểm soát nguồn, và có thể bị nhiễm dịch tiết từ dơi trong quá trình thu hái hoặc bảo quản.
Chính vì vậy, khi nghe về Nipah, việc bạn nên cảnh giác không phải là “ra đường có bị lây không”, mà là ăn uống và nguồn thực phẩm có đảm bảo không.
2) Động vật trung gian
Nipah có thể truyền từ dơi sang một số động vật khác, rồi từ đó lây sang người. Trong các đợt bùng phát từng ghi nhận, lợn là một động vật trung gian quan trọng.
Khi động vật bị nhiễm virus, chúng có thể thải virus qua dịch tiết đường hô hấp, nước bọt, chất thải… Người có nguy cơ cao là những người làm việc trong môi trường chăn nuôi, giết mổ, vận chuyển hoặc tiếp xúc gần với động vật nhiễm bệnh mà không có bảo hộ phù hợp.
Điểm đáng chú ý ở đường lây này là nó thường xảy ra theo cụm và theo môi trường. Nghĩa là virus không “tự nhiên” xuất hiện ở bất kỳ đâu, mà thường liên quan đến khu vực có điều kiện thuận lợi: có dơi, có chăn nuôi, có sự tiếp xúc gần giữa người và động vật.
Vì thế, khi nói về Nipah, giới y tế luôn nhấn mạnh đến việc giám sát dịch tễ, theo dõi các vùng nguy cơ, và kiểm soát nguồn lây từ động vật.
3) Người sang người
Nipah có thể lây từ người sang người, nhưng chủ yếu xảy ra khi có tiếp xúc gần và trực tiếp, đặc biệt trong quá trình chăm sóc người bệnh. Virus có thể hiện diện trong dịch tiết của người bệnh như nước bọt, dịch mũi họng, đờm… Vì vậy, người nhà chăm sóc hoặc nhân viên y tế nếu không có bảo hộ đúng có thể bị lây.
Tuy nhiên, có một điểm cực kỳ quan trọng giúp bạn bớt hoang mang: Nipah không lây âm thầm theo kiểu “người không triệu chứng đi khắp nơi và lây lan rộng” như COVID.
Nói cách khác, Nipah có thể lây giữa người với người, nhưng thường tạo thành cụm nhỏ trong gia đình hoặc cơ sở y tế, chứ không dễ bùng phát diện rộng trong cộng đồng như các virus lây mạnh qua đường không khí.
Xem thêm những kiến thức chăm sóc sức khỏe bổ ích tại:
Facebook: https://www.facebook.com/profile.php?id=61568719368009
Tiktok: https://www.tiktok.com/@bs.tu.day.chang?is_from_webapp=1&sender_device=pc
Youtube: youtube.com/channel/UCBl_vCoX_Mq_HK9UIY0fuZw/?sub_confirmation=1
Phòng tránh Virus Nipah bằng cách nào?
Hiện nay, Việt Nam chưa ghi nhận ca mắc virus Nipah ở người. Tuy nhiên, đây là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm với tỷ lệ tử vong cao và có nguy cơ xâm nhập từ bên ngoài. Vì vậy, việc chủ động phòng ngừa là cần thiết.
Người dân nên tránh tiếp xúc với dơi, không ăn trái cây có dấu hiệu bị dơi cắn, rửa sạch, gọt vỏ kỹ và hạn chế dùng nước ép trái cây sống. Đồng thời tránh tiếp xúc với nhựa cây chà là tại các khu vực có nguy cơ.
Cần hạn chế tiếp xúc với động vật nghi nhiễm (lợn, bò, dê…), sử dụng găng tay/quần áo bảo hộ khi xử lý, khử trùng chuồng trại và cách ly khi có dấu hiệu dịch.
Ngoài ra, nên rửa tay thường xuyên, tránh tiếp xúc gần với người bệnh nếu không có bảo hộ. Khi chăm sóc người nghi nhiễm cần đeo khẩu trang, găng tay và không dùng chung đồ cá nhân.
Bộ Y tế cũng khuyến cáo hạn chế đến vùng đang có dịch. Nếu trong 14 ngày sau khi trở về xuất hiện triệu chứng như sốt, đau đầu, đau cơ, nôn, đau họng, chóng mặt, lú lẫn hoặc co giật, cần đến cơ sở y tế ngay và thông báo đầy đủ yếu tố dịch tễ.
